Back to top

Ziekenzalving

Naar aanleiding van de bespreking van de plaatselijke regeling op de gemeenteavond van 10 maart j.l. in de Open Hof, heb ik een toelichting gegeven over ziekenzalving in de praktijk. Hieronder vind u mijn verhaal op schrift.

Vijf jaar geleden was mijn vader zeer ernstig ziek; hij had een anheurisma in zijn hoofd en was aan wachten op een hersenoperatie. Naast dat er veel voor hem gebeden werd, kwam er op een Zondag een delegatie Ghanezen uit Amsterdam, naar het UMCU. Zij vonden het hun plicht om als christenen, voor mijn vader te komen bidden en hem te zalven met olie. En zij voerden daarmee zeer letterlijk Jacobus 5 uit. Zij hadden een nutriciapotje met olijfolie bij zich en zalfden daarmee mijn vader.

In Jakobus 5:13-16 staat:

Als een van u het moeilijk heeft, laat hij bidden; is hij vrolijk, laat hij een loflied zingen. Laat iemand die ziek is, de oudsten van de gemeente bij zich roepen; laten ze voor hem bidden en hem met olie zalven in de Naam van de Heer. Het gelovige gebed zal de zieke redden, en de Heer zal hem laten opstaan. Wanneer hij gezondigd heeft, zal het hem vergeven worden. Beken elkaar uw zonden en bid voor elkaar, dan zult u genezen. Want het gebed van een rechtvaardige is krachtig en mist zijn uitwerking niet.

Deze bijbelse praktijk zijn we in de protestantse kerken langzaam aan het herontdekken. In de Vroege Kerk was dit gebruik heel normaal, en in de Katholieke Kerk en in de oosterse orthodoxe kerken is de ziekenzalving niet weggeweest; het is een van de sacramenten van de kerk.

Voor de gereformeerde kerk heeft ds. Karel Kraan een belangrijke rol gespeeld in het herontdekken van de ziekenzalving. In de jaren vlak na de tweede Wereldoorlog toen hij in Londen werkte als predikant voor de Nederlandse gemeente, kwam hij in aanraking met ziekenzalving in de Anglicaanse kerken. In Nederland is Karel Kraan hiermee gaan experimenteren. Want ziekenzalving is een praktijk die je gewoon moet doen. Hoewel je er veel over kunt lezen, en er veel over kunt praten, wordt het pas spannend wanneer we het gaan doen.

In de ziekenzalving wordt het contact tussen God en de zieke even heel zichtbaar, tastbaar gemaakt. Een zieke spreekt uit dat hij of zij naar genezing verlangt, of naar verlichting van het lijden verlangt. En de predikant, de ouderling bidt daarover en als teken van de nabijheid van God, wordt er een kruis van olie getekend op het hoofd of op de handen van de zieke. Waarom een kruis? Het kruis verwijst naar Jezus, hoe Jezus aan het kruis geleden heeft, de zonden van de wereld gedragen heeft, maar ook dat Hij de overwinning op de dood behaald heeft door opgewekt te worden. Het kruis is een teken dat de dood, dat ziekte niet het laatste woord heeft, ook voor de zieke hoeft de ziekte, de dood niet het laatste woord te hebben. God is nabij en kent de zieke en gaat mee. Een ziekenzalving kan verlichting brengen zodat er genezing ontstaat, maar het kan ook ontspanning geven, zodat de weg naar het sterven in vrede verloopt.

In de plaatselijke regeling neemt de kerkenraad van de gereformeerde kerk ziekenzalving op, als een mogelijkheid voor zieken om daar gebruik van te maken. Een zieke hoeft niet doodziek te zijn voor deze intensere, tastbare vorm van bidden met zieken. In een gesprek van een ziek gemeentelid met een ouderling of predikant kan voorgesteld worden om een volgend gesprek af te sluiten met een liturgie waarin gebeden, gezongen en gezalfd wordt. Familieleden kunnen daar bij zijn, wanneer dit de wens van de zieke is.

In onze tijd verlangen we naar meer beleving, we verlangen er naar dat we ook kunnen voelen, ook kunnen ervaren dat God er is, en God ook ons op het oog heeft. De ziekenzalving is een ritueel met hele oude papieren. Het wordt beschreven in de Bijbel, en het werd in de Vroege Kerk toegepast. Het is heel mooi dat er nu een officiƫle liturgie hiervoor is opgenomen in het dienstboek van de PKN. Deze biedt goede handreikingen om eigen vormen te zoeken, passend bij de situatie.

Deze officiƫle liturgie begint met een schuldbelijdenis en gaat daarna over naar de ziekenzalving. Waarom eerst schuldbelijdenis? Is er een verband tussen zonden en ziekten? Dat kun je niet zo zeggen: "u bent ziek omdat u gezondigd hebt". Maar we zijn nu natuurlijk wel mensen en we maken fouten en doen mensen tekort. Het kan een kan opluchting zijn dit te belijden. Op deze wijze kun je je verder open stellen voor de aanwezigheid van God. Zonden belijden kan geen kwaad voor het proces.

De vraag is wat voor olie er gebruikt wordt. Een voor de hand liggende keuze is gewone olijfolie zoals veel beschreven in de bijbel. In de RKK is deze olie gewijd. In de Goede Week wijdt de bisschop de olie voorraad voor het hele jaar. In de protestantse kerken gebruiken predikanten vaak gewone olie (soms gekocht bij de Aldi). De olie wordt dan gezegend vlak voor gebruik. Want de werking van de ziekenzalving zit hem niet in de olie, maar in het gebed om de aanwezigheid van God. Waar twee of drie bijeen zijn, in mijn Naam, ben Ik in uw midden, zegt Jezus. Tot zover mijn toelichting.

Voor wie nog meer wil lezen hierover:

Literatuur:

  • Dienstboek deel II, Zoetermeer 2004
  • G. Gerkema: Ziekenzalving als helend sacrament
  • K. Kraan: Genezing en Bevrijding, deel 1 en 3.